Ontmoeting in kleur
met een dankbare knipoog naar alledaags geluk

Feest van de vrede: voorbeeld van harmonie

Het eerste kaarsje, verbonden over de eeuwen heen
Het tweede kaarsje, onderweg naar de ontmoeting
Het derde kaarsje, het licht verspreidt zich
Het vierde kaarsje, met een heilige stilte gaan we de laatste momenten van verwachting in.

Een sprankelend lichtje danst in de donkere decembermaand. Het eerste kaarsje ontwaakt. We zijn op weg naar het feest van de vrede, het feest van een ongelofelijke verbondenheid tussen mensen over de eeuwen heen, een voorbeeld van harmonie in geven en nemen in verschillende denkwijzen en culturen. De liefdesboodschap van dit feest overstijgt op sublieme wijze tijd en ruimte. We bereiden ons voor op de geboorte van het Kind.

Maar vanwaar komt dan toch die universele verbondenheid? Het is bijzonder boeiend de betekenis te ontdekken van wat wij vandaag de dag zo 'normaal' vinden en gewoon 'als traditie beschouwen'. De meeste van onze hedendaagse kerstgebruiken zijn immers het resultaat van een samensmelting van geloof, bijgeloof, rituelen en ideeën van tientallen generaties.

De kersttijd is daarbij hét synoniem voor gezelligheid. Ik neem je hiervoor mee naar een sprookjesachtig kerstdecor, een speciale plaats waar alle ingedriënten van, voor en over kerst aanwezig zijn, we spreken over de magische sfeerbrenger, we gaan naar de kerstmarkt. Ik neem je mee in een reportage die ik 25 jaar geleden schreef in de hogeschool...

"Alleen al door de koude heeft de kerstmarkt een heel eigen karakter. Mensen zijn dik ingeduffeld, want het is echt winter. Je zou nog gaan geloven dat het meisje met de zwavelstokjes hier met veel moeite haar waar aan de man probeerde te brengen en uiteindelijk door de bittere koude toch bezweken is. Op de kerstmarkt worden sprookjes bijna werkelijkheid.

Er klinkt zachte muziek door de straten. Op het eerste gezicht komt alles wat overweldigend over, overal heerst een gezellige drukte. Achter en naast de kraampjes duiken grote versierde kerstbomen op. Ook nu nog geven ze een gevoel van geborgenheid. Zonder het te weten zetten we hiermee een heidense gewoonte van bomenverering verder. De eigenlijke oorsprong ligt bij de Germanen die vooral de machtige eik verafgoodden. Met de komst van het christendom probeerden missionarissen dit bijgeloof af te leren, maar de traditie was zo diep ingeworteld dat men naar een compromis zocht. Beide partijen stemden in de eik in de spar om te zetten om zoveel mogelijk goden tegelijk te behagen. De keuze van de spar was duidelijk: de driehoekige vorm verwijst naar de Heilige Drievuldigheid.

Ook het versieren van de bomen is meer dan louter decoratie, maar dateert uit de duistere Middeleeuwen toen de mensen nog in boomgeesten geloofden. Als de bomen in de herfst hun bladeren verloren, dachten ze dat de boomgeesten hen verlaten hadden en de bomen geen vruchten meer zouden dragen. Om de geesten terug te lokken, versierden de mensen in de winter de bomen met beschilderde stenen en gekleurde stoffen.

Bij ons werd het accent echter verlegd naar de factor gezelligheid, de gevoelige snaar waar de handelaars hier maar al te gretig op inspelen. De meeste van hen verkopen cadeautjes en kerstversieringen, maar ook koekjes en lekkernijen zijn vertegenwoordigd. Het hoort nu eenmaal bij Kerstmis, geen mens die nog denkt aan het stenen tijdperk toen het aanleggen van voedselvoorraden noodzakelijk was om de harde winter door te komen. Men moest zuinig zijn, maar wanneer het midden van de winter in zicht was, was het ergste voorbij want de lente kwam in zicht. Dit moest gevierd worden. Mensen gingen voedsel ruilen om het feestmaal zo gevarieerd mogelijk te maken. In het christendom zouden de cadeautjes symbool zijn voor de geschenken die de drie Wijzen uit het Oosten aan het Kindje Jezus schonken.

Tussendoor hou ik toch even halt voor een glaasje glühwein, want het is echt bitter koud. Ik wacht geduldig, het tweede kaarsje is daar al..."

Glühwein is iets typisch Duits en welkom op dit moment. Er zijn trouwens meer mensen die mijn mening delen, aan de drukte te zien. Het heeft een aparte sfeer al die mensen kris-kras door elkaar te zien kuieren, ieder op zoek naar het perfecte koopje. Wie hier zijn keuze niet kan maken, mag zich zonder twijfel een moeilijk mens noemen.
De kraampjes stralen een winterse warmte uit. Ze zijn voornamelijk getooid in groen en rood, de traditionele kleuren van Kerstmis. Het rode verwijst naar de zon, meer bepaald naar het morgen- en avondrood en ook naar de rode bessen op de hulst. Deze plant staat tegelijkertijd symbool voor het altijd weer groen worden van velden en bomen na de sombere winter.

Langzaam slenter ik diep in gedachten verder. Seffens komt er misschien een druïde voorbij, op zoek naar maretak dat een geneeskundige kracht zou hebben. Vooral in Engeland wordt deze tak door de 'mistletoe' nog steeds in ere gehouden. De traditie om elkaar te kussen als je eronder staat, is iets typisch christelijk. In deze tijd van het jaar is het een symbool van naastenliefde.

Een hond snuffelt aan een van de kraampjes, nieuwsgierig waar al die geuren van koekjes vandaan komen. Je ziet hem bijna denken: "Kent mijn baasje de gewoonte niet meer om met Kerstmis iets lekkers aan de dieren te geven? Vroeger waren wij zo levensnoodzakelijk dat wij, als lid van de familie, mee mochten feesten. Trouwens, de os en de ezel die in de stal stonden waar Jezus geboren is, wijzen op een heel speciale behandeling voor ons.
En vergeet Franciscus van Assisie niet die vond dat het hele dierenrijk moest deelnemen aan het Kerstfeest! Je ziet dat er redenen genoeg zijn om ons eens flink te verwennen!"

Plotseling word ik uit mijn dagdromen gewekt door een harde bel. Daar komt de kerstman aan, zonder rendieren weliswaar. Die zijn zeker en vast in Lapland gebleven om er de winter binnen te brengen. De Lappen geloofden immers dat de rendieren de sneeuw meebrachten als ze in de winter vanuit de bergen naar beneden kwamen. Dat ze enkel beschutting zochten, was iets waar niemand aan dacht.

Al gauw is de kerstman omgeven door kinderen. Zij hopen natuurlijk op cadeautjes en snoep. Toch is deze man oorspronkelijk het symbool van de winter. Omdat de mensen deze bikkelharde periode vreesden, verkleedden ze iemand als 'winter' en probeerden het hem zo goed mogelijk naar zijn zin te maken om zo een milde winter af te smeken. Later ging men hem verwarren met onze Sinterklaas en kreeg hij ongeveer dezelfde rol van geschenkenbrenger.

Het tweede kaarsje roept uit: "Aarzel niet langer, en kijk uit naar de warme ontmoeting die gaat komen, straks vergezelt het derde kaarsje ons al...!"

Stilaan bereik ik het einde van de kerstmarkt. De kraampjes staan hier wat verder uit elkaar, en ik wandel op de kasseien in een betoverend gezellig stadsgezicht dat zo uit de postkaarten van Anton Pieck geknipt zou kunnen zijn. Het begint zachtjes te schemeren, ontelbare lichtjes springen sfeervol op. Straks boldert er nog een paard met een koets voorbij. Misschien heeft zo'n koets de Duitse theoloog Johann Hinrich Wichern op ideeën gebracht. Hij ontfermde zich in de 19de eeuw in Hamburg over de kinderen uit kansarme gezinnen door ze onderdak en onderwijs te geven. Om de tijd van de advent op weg naar Kerstmis visueel voor te stellen, kwam hij op de idee van de adventskrans. Op een wagenwiel plaatste hij 19 rode kaarsen voor de gewone dagen en 4 witte voor de zondagen. Zo wisten de kinderen hoeveel nachten ze nog moesten slapen tot het Kerstmis was. Pas in 1860 bracht hij de dennetakken aan, de naalden staan symbool voor de doornenkroon van Christus op Goede Vrijdag.

Iets buiten de grote drukte staat de deur van een klein kerkje uitnodigend open, en straalt zo een warm sereen welkom uit. Een hemelse klank van kerstliederen en de stille gloed van de vele kaarsen verraden hun verwachting naar het feest. Mensen komen een kaarsje branden, sommigen zijn verzonken in stil gebed. Af en toe komen ook moegeslenterde mensen nieuwsgierig een kijkje nemen. Van zodra ze de feestelijke stille ruimte betreden, overkomt hen een gevoel van rust en vrede. Eén kaarsje moet nog even wachten, het vierde op de adventskrans.

De echte adventskrans staat bol van symboliek. De ronde vorm verwijst naar de aarde, naar heel de wereld. De vier kaarsen duiden op de komst van het Licht, zij geven niet alleen de vier weken van voorbereiding aan, maar ook de vier windstreken noord, zuid, oost en west. Soms zijn er bij de kleuren van de kaarsen verschillen. In bepaalde streken worden de liturgische kleuren gebruikt: 3 paarse kaarsen en 1 roze kaars. De roze kaars verwijst naar de derde zondag in de Advent. Deze zondag "gaudete", vertaald als 'Verheugt u!', is immers een voorproefje op de kerstvreugde en mag zeker speciaal gevierd worden!

Straks ga ik buiten naar de kerststal kijken. Maar eerst zoek ik even een plaatsje dichtbij de dansende kaarsen en laat het gevoel van de Kerstverwachting mij stilaan overweldigen.

Nu fonkelt het roze kaarsje enthousiast op deze derde zondag, geen tijd meer te verliezen: nog één kaarsje te gaan!

Ik geniet van de rust, van de gloed van de dansende kaarsen. Een man komt in alle kalmte naar voren, en steekt voorzichtig de vierde kaars van de adventskrans aan. Het lichtje straalt ingetogen, alsof het met een heilige stilte de laatste momenten van verwachting wil ingaan. Ik voel bijna de spanning van Jozef en zijn hoogzwangere verloofde Maria toen zij van Nazareth naar Betlehem onder erbarmelijke omstandigheden moesten reizen om zich voor een volkstelling te laten inschrijven. Er was voor hen geen plaats meer in de herbergen, waardoor ze beschutting moesten zoeken in een oude stal. We zijn nu echt heel dicht bij het moment dat Jezus in deze benarde omstandigheden werd geboren.

Diep onder de indruk sta ik op en wandel naar de kerststal. Ik ben trouwens niet de enige die het kerstverhaal innig in mijn hart draagt.
Laten we teruggaan naar het jaar 1223 in de grotten rond het Italiaanse plaatsje Greccio, waar op dat moment Franciscus van Assisie leeft. Vooral het grote contrast van zijn eigen leven als baby bij zijn rijke ouders tegenover de erbarmelijke omstandigheden waarin Jezus geboren werd, raakt hem diep. Het doet hem meer en meer beseffen hoe belangrijk de Boodschap van het Evangelie is, en dat mensen verantwoordelijk zijn voor elkaar. Dat ze aandacht moeten hebben voor elkaar, en bereid moeten zijn om te delen met wie op een of andere manier tekort komt. Hij wijdt zijn leven aan gebed en aan het vertellen over de Bijbel, over God en over Jezus.

Maar het louter vertellen is voor hem niet voldoende. Franciscus vindt dat de mensen het verhaal van Kerstmis niet genoeg 'voelen'. In de winter van 1223 zoekt hij een manier om de kerstboodschap aan iedereen uit te dragen. Hij besluit in de bossen van Greccio een kerststal na te bouwen, met een levende os en een ezel. Aan de mensen uit het dorp vraagt hij om Jozef en Maria uit beelden, en legt bij hen een klein kindje in de kribbe. In de Kerstnacht wordt aan deze stal de Heilige Mis opgedragen in aanwezigheid van heel het dorp. De mensen zijn diep onder de indruk.

Later zetten de volgelingen van Franciscus, de Franciscanen, dit gebruik verder over de hele wereld. Het resultaat is dat mensen zelf het geboorteverhaal uitbeelden. Eerst worden er kerststallen gezet in paleizen en kerken, later maken ook de gewone mensen thuis kleine stalletjes met beeldjes uit hout of klei.

Ik besluit mijn bezoek aan de kerstmarkt af te ronden. De tradities hebben hun plaats gekregen, maar het is de Liefdesboodschap van Kerstmis die centraal staat. Binnen enkele dagen wordt het Goddelijk Kindje geboren, ik neem mij voor Het Kindje, en samen met Hem ieder die op mijn weg komt, niet in een ijskoude stal, maar met een warm hart te ontvangen.

Ik wens je nu al van harte een bijzonder Kerstfeest toe !!

Kerst: Feest van de Vrede, voorbeeld van harmonie.